nrb-act

पाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ परिच्छेद २ स्थापना, उद्देश्य तथा काम, कर्तव्य र अधिकार

नियम कानुन

नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ परिच्छेद २ स्थापना, उद्देश्य तथा काम, कर्तव्य र अधिकार

३. बैंकको स्थापनाः (१) केन्द्रीय बैंकको कार्य गर्न नेपाल राष्ट्र बैंक नामको एउटा केन्द्रीय बैंक स्थापना हुनेछ ।
(२) नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०१२ अन्तर्गत स्थापना भएको नेपाल राष्ट्र बैंक यसै ऐन
अन्तर्गत स्थापना भएको मानिनेछ ।
(३) बैंक अविच्छिन्न उत्तराधिकारवाला एक स्वशासित र संगठित संस्था हुनेछ ।
(४) बैंकको कामकारबाहीको निमित्त आफनो एउटा छुट्टै छाप हुनेछ ।
(५) बैंकले यस ऐनको अधीनमा रही चल, अचल सम्पत्ति प्राप्त गर्न, उपभोग गर्न, राख्न, बेच बिखन गर्न र यस्तै अन्य किसिमले व्यवस्था गर्न सक्नेछ ।
(६) बैंकले आफनो नामबाट नालिश उजुर गर्न र बैंक उपर पनि सोही नामबाट नालिस उजुर लाग्न सक्नेछ ।
(७) बैंकको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौंमा रहनेछ र बैंकले आवश्यकता अनुसार नेपाल ……………. भित्र वा बाहिर जुनसुकै ठाउँमा शाखा, उपशाखा तथा अन्य कार्यालयहरु खोल्न र एजेण्ट वा प्रतिनिधि नियुक्त गर्न सक्नेछ ।
४. बैंकको उद्देश्यः (१) बैंकको उद्देश्य देहाय बमोजिम हुनेछः–
(क)आर्थिक स्थायित्व र अर्थतन्त्रको दिगो विकासको निमित्त मूल्य र शोधनान्तर स्थिरता कायम गर्नको लागि आवश्यक मौद्रिक तथा विदेशी विनिमय नीति निर्माण गरी सो को व्यवस्थापन गर्ने,
(ख)वित्तीय सेवाको पहुँच अभिवृद्धि र बैकिङ्ग तथा वित्तीय क्षेत्रको स्थायित्व कायम गरी बैकिङ्ग तथा वित्तीय प्रणाली प्रति सर्वसाधारणको विश्वसनीयता अभिवृद्धि गर्ने,
(ग)सुरक्षित, स्वस्थ तथा सक्षम भुक्तानी प्रणालीको विकास गर्ने,
(घ)………..
(ङ)………..
(२) उपदफा (१) बमोजिमको उद्देश्यमा कुनै प्रतिकुल प्रभाव नपर्ने गरी बैंकले नेपाल सरकारको आर्थिक नीति कार्यान्वयनमा सहयोग पु¥याउनेछ ।
५. बैंकको काम, कर्तव्य र अधिकारः (१) दफा ४ बमोजिमको उद्देश्य हासिल गर्नको निमित्त बैंकको काम, कर्तव्य र अधिकार देहाय बमोजिम हुनेछः–
(क)बैंक नोट तथा सिक्का निष्काशन गर्ने,
(ख)मूल्य स्थिरता कायम गर्न आवश्यक मौद्रिक नीति तर्जुमा गर्ने र सो नीति कार्यान्वयन गर्ने, गराउने,
(ग)विदेशी विनिमय नीति निर्माण गर्ने तथा सो नीति कार्यान्वयन गर्ने, गराउने,
(घ)विनिमय दर पद्धति निर्धारण गर्ने,
(ङ)विदेशी विनिमय संचितिको व्यवस्थापन र सञ्चालन गर्ने,
(च)बाणिज्य बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई बैड्ढिड्ड तथा वित्तीय कारोबार गर्न इजाजतपत्र जारी गर्ने, त्यस्तो कारोबारको सम्बन्धमा आवश्यक नियमन, निरीक्षण, सुपरिवेक्षण तथा अनुगमन गर्ने,
(छ)नेपाल सरकारको बैंकर, सल्लाहकार तथा वित्तीय एजेन्टको रुपमा कार्य गर्ने,
(ज)बाणिज्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाको बैंक तथा अन्तिम ऋणदाताको रुपमा कार्य गर्ने,
(झ)भुक्तानी, फछ्र्यौट (क्लियरिड्ड) तथा हिसाब मिलान (सेटलमेन्ट) पद्धतिको स्थापना तथा प्रबद्र्धन गरी सो कार्यलाई नियमित गर्ने, र
(झ१)तरलता व्यवस्थापनको निमित्त आवश्यक उपकरणको माध्यमद्वारा खुला बजार कारोबार सञ्चालन गर्ने,
(ञ)यस ऐन बमोजिम बैंकको उद्देश्य हासिल गर्नको निमित्त बैंकले गर्नु पर्ने अन्य आवश्यक कार्यहरु कार्यान्वयन गर्ने, गराउने ।
(२) बैंकलाई यस ऐन वा अन्य प्रचलित कानूनद्वारा प्रदान गरिएको अधिकारको प्रयोग गर्दा आवश्यक पर्ने अन्य काम, कारबाही समेत गर्ने अधिकार हुनेछ ।
(३) बैंकले यस ऐन अन्तर्गत प्राप्त गरेको अधिकारको अतिक्रमण कसैबाट हुने छैन ।
६. बैंकको अग्राधिकारः (१) बैंकले ऋणीलाई प्रदान गरेको कर्जा वा अन्य कुनै पनि किसिमको बैंकको दावी ऋणीबाट कर्जा असुलउपर गर्ने प्रयोजनको लागि त्यस्तो ऋणीको बैंकमा रहेको खाता वा अन्य कुनै बाणिज्य बैंक वा वित्तीय संस्थाको खातामा जम्मा रहेको नगद वा त्यस्तो ऋणीको नाममा रहेको अन्य कुनै पनि किसिमको चल अचल सम्पत्ति उपर दावी सुरक्षित गर्ने बैंकको अग्राधिकार हुनेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम बैंकको अग्राधिकार रहने नगद वा चल अचल सम्पत्तिलाई बैंकले आफनोे कब्जामा लिई तोकिएबमोजिम बिक्री गरी सोबाट आएको रकमबाट आफनोे कर्जा असुलउपर गर्नेछ ।
७. बैंकले गर्न नहुने कामः (१) यस ऐनमा व्यवस्था गरिएकोमा बाहेक बैंकले देहायका काम गर्ने छैनः–
(क)कुनै कर्जा प्रदान गर्ने, कुनै पनि किसिमको निक्षेप राख्ने वा कुनै किसिमको आर्थिक उपहार दिने,
(ख)कुनै बाणिज्य बैंक, वित्तीय संस्था, सार्वजनिक संस्थान वा कम्पनीको शेयर खरिद गर्ने वा अन्य कुनै पनि किसिमले कुनै वित्तीय, व्यापारिक, कृषि, औद्योगिक वा अन्य संस्थामा स्वामित्व सम्बन्धी अधिकार प्राप्त गर्ने,
(ग)कुनै किसिमको व्यापार गर्ने, वा
(घ)खरिद गरेर, भाडामा लिएर वा कुनै तरिकाबाट चल अचल सम्पत्ति माथि अधिकार प्राप्त गर्ने ।
तर आफनो कारोबार र व्यवस्था सञ्चालन गर्न वा आफनो उद्देश्य पूरा गर्न आवश्यक पर्ने सम्पत्ति भने बैंकले प्राप्त गर्न सक्नेछ ।
(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि बैंकले देहायका काम गर्न सक्नेछः–
(क)बैंकको आफनो काम कारबाही वा दायित्व पूरा गर्न सहयोग हुने काम कारबाही गर्ने संस्थालाई सो संस्थाको कुल पुँजीको दश प्रतिशत ननाघ्ने गरी ऋण प्रदान गर्ने वा त्यस्ता संस्थाको शेयरमा स्वामित्व प्राप्त गर्ने ।
स्पष्टीकरणः यस खण्डको प्रयोजनको लागि “बैंकको काम कारबाही वा दायित्व पूरा गर्न सहयोग हुने काम कारबाही गर्ने संस्था” भन्नाले विशुद्ध रुपमा बाणिज्य बैंक वा वित्तीय संस्थाको धितो मूल्याड्ढन, सञ्चालन र संरक्षण गर्ने, धितो पुनसंरचना गर्ने र हस्तान्तरण गर्ने, साख मूल्याड्ढन गर्ने, साख सूचना आदान प्रदान गर्ने, तथ्याड्ढ प्रशोधन गर्ने र संप्रेषण गर्ने, वित्तीय उपकरण मुद्रण गर्ने, भुक्तानीको क्लियरिड्ड गर्ने, सम्पत्तिलाई तरल बनाउने, बैंक नोट वा सिक्का उत्पादन गर्ने, ट्रष्टिको रुपमा काम गर्ने जस्ता बैंकले तोकेको अन्य कुनै पनि संस्था वा कम्पनी सम्झनु पर्छ ।
(ख)बैंकले आफनो कर्मचारीलाई कर्जा प्रदान गर्ने ।
८. बैंकलाई छूट र सुविधाः प्रचलित कानूनमा जुनसुकै कूरा लेखिएको भए तापनि बैंकलाई देहायको छूट र सुविधा प्राप्त हुनेछः–
(क) बैंकको आम्दानी, पुँजी कारोबार, घरजग्गा, जायजेथा तथा सम्पत्तिमा सबै किसिमको कर, शुल्क तथा महसुल आदिमा छूट ।
(ख) बैंकले दिने कर्जा वा पुनर्कर्जाको लिखत रजिष्ट्रेशन गर्न परेमा रजिष्टे«शन दस्तूर नलाग्ने ।
(ग) बैंकसंग सम्बन्धित कुनै पनि लिखतमा आय टिकट टाँस्नु नपर्ने ।
(घ) बैंकको नोट, सिक्का, सुन, चाँदी तथा टकमरी गर्नको निमित्त प्रयोग हुने कागज, धातु, रसायन तथा अन्य वस्तुहरुको निकासी र पैठारीमा कुनै किसिमको कर, शुल्क, दस्तुर, महसुल नलाग्ने ।
९. नेपाल सरकार बैंकको सम्बन्धः यस ऐन बमोजिम नेपाल सरकारले बैंकसंग र बैंकले नेपाल सरकारसंग सम्बन्ध राख्दा अर्थ मन्त्रालय मार्फत राख्नु पर्नेछ ।
१०. सार्वजनिक निकायसंग समन्वयः (१)आफनो उद्देश्य प्राप्तीको लागि बैंकले सार्वजनिक निकाय वा तिनका एजेन्सी वा निकायसंग आवश्यक समन्वय गर्नेछ ।
(२) नेपाल सरकारले अनुरोध गरेको खण्डमा बैंकले शोधनान्तर र बैड्ढिड्ड तथा वित्तीय विषयमा आवश्यक सूचना उपलब्ध गराउनु पर्नेछ ।
(३) बैंकले अनुरोध गरेको खण्डमा नेपाल सरकार, सार्वजनिक निकाय तथा निजी क्षेत्रले बैंकलाई आर्थिक तथा वित्तीय विषयमा आवश्यक सूचना उपलब्ध गराउनु पर्नेछ ।
११. अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग तथा सम्बन्धः (१) बैंकले आफनो अधिकारक्षेत्रभित्र रहेका मौद्रिक नीति, विदेशी विनिमय नीति, शोधनान्तर, बैंक सुपरिवेक्षण तथा अन्य सम्बन्धित विषयहरुका सम्बन्धमा अन्तर्राष्ट्रिय संघ, संस्थाहरुमा नेपाल …………… को प्रतिनिधित्व गर्नेछ ।
(२) बैंकले विदेशी सरकार, विदेशी केन्द्रीय बैंक, विदेशी बैंक तथा अन्तर्राष्ट्रिय संघ, संस्थाहरुलाई बैकिड्ड तथा भुक्तानी सेवा उपलब्ध गराउने र आफूले पनि तिनीहरुबाट त्यस्तै सुबिधा प्राप्त गर्न सक्नेछ ।
(३) अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक सहयोगको माध्यमबाट वित्तीय तथा आर्थिक स्थायित्व प्राप्त गर्न कार्यरत अन्तर्राष्ट्रिय संघ, संस्थामा बैंकले भाग लिनेछ ।
(४) बैंकले नेपाल ………. को प्रतिनिधिको हैसियतले अन्तर्राष्ट्रिय संघ, संस्थामा भाग लिंदा आफनो मुलुकको तर्फबाट बहन गर्नुपर्ने उत्तरदायित्व र सम्पन्न गर्नुपर्ने कार्यको जिम्मेवारी लिनेछ ।
१२. सार्वजनिक सूचनाको प्रवाहः बैंकले समष्टिगत अर्थतन्त्र, वित्तीय बजारको विकास, मुद्राप्रदाय, मूल्य स्थिरता, कर्जाको विस्तार, शोधनान्तर तथा विदेशी विनिमय जस्ता विषयमा आफूले गरेको तथ्यांड्ढगत बिश्लेषणको जानकारी नियमित रुपले सार्वजनिक रुपमा प्रकाशन र प्रसारण गर्नेछ ।
१३. खाता सञ्चालनः बैंकले नेपाल सरकार अन्य सरकारी निकाय, बाणिज्य बैंक तथा वित्तीय संस्था, सार्वजनिक संस्थान, विदेशी नियोग, विदेशी केन्द्रीय बैंक, विदेशी बैंक तथा अन्तर्राष्ट्रिय संघ, संस्थाको लागि खाता खोली सञ्चालन गर्न सक्नेछ । यस्तो खाता खोल्ने र सञ्चालन गर्ने प्रकृया बैंकले तोके बमोजिम हुनेछ ।
तर बैंकले कुनै व्यक्ति, उद्योग वा राजनैतिक संस्थाको लागि खाता सञ्चालन गर्ने छैन ।
FacebookTwitterLinkedInGoogle +Email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *