nrb-act

नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ परिच्छेद – ६ मौद्रिक एकाई, बैंक नोट र सिक्का

नियम कानुन

नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ परिच्छेद – ६ मौद्रिक एकाई, बैंक नोट र सिक्का

५१. मौद्रिक एकाईः (१) नेपाल …………. को मौद्रिक एकाई रुपैयाँ हुनेछ र यस्तो रुपैयाँ एकसय पैसामा बिभाजित हुनेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको रुपैयाँ नेपाल ……… भित्र कानूनी ग्राह्य (लिगल टेण्डर) हुनेछ र यस्तो रुपैयाँको जमानत नेपाल सरकारबाट प्राप्त हुनेछ ।
५२. बैंक नोट र सिक्का निष्काशन गर्ने अधिकारः (१) बैंकलाई नेपाल ……… भित्र बैंक नोट तथा सिक्का निष्काशन गर्ने एकाधिकार हुनेछ । यस्ता नोट तथा सिक्का नेपाल ……… मा कानूनी ग्राह्य हुनेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम बैंकले नोट निष्काशन गर्दा सुरक्षण राखेर मात्र निष्काशन गर्नेछ र यस्तो निष्काशित नोटको दायित्व सुरक्षण बापत राखिएको सम्पत्तिको मूल्य बराबर हुनेछ । सुरक्षण बापत राखिने सम्पत्तिको कमसेकम पचास प्रतिशत सुन, चांदी, विदेशी मुद्रा, विदेशी धितोपत्र र विदेशी विनिमेय अधिकारपत्र मध्ये एक वा एक भन्दा बढीमा र अरु बाँकी प्रतिशत सिक्का (मोहर, डबल र सोभन्दा बढी दरको), नेपाल सरकारले निष्काशन गरेको ऋणपत्र र बैंकबाट पुनः भुक्तानी दिएको बढीमा अठार महिनाभित्र नेपालमा नै भुक्तानी हुने प्रतिज्ञापत्र वा विनिमयपत्र मध्ये एक वा एक भन्दा बढिमा राखिनेछ ।
तर नेपाल सरकारले स्वीकृति दिएमा सुरक्षण बापत राखिने सम्पत्तिको कमसेकम चालीस प्रतिशत सुन, चांदी, विदेशी मुद्रा, विदेशी धितोपत्र र विदेशी विनिमेय अधिकारपत्र मध्ये एक वा एक भन्दा बढिमा र अरु बाँकी प्रतिशत नेपाली सिक्का (मोहर, डबल, र सोभन्दा बढी दरको), नेपाल सरकारले निष्काशन गरेको ऋणपत्र र बैंकबाट पुनः भुक्तानी दिएको बढिमा अठार महिनाभित्र नेपालमा नै भुक्तानी हुने प्रतिज्ञापत्र वा विनिमयपत्र मध्ये एक वा एक भन्दा बढिमा पनि राख्न सकिनेछ ।
(३) उपदफा (२) को प्रयोजनको लागि सम्पत्तिको मूल्याड्ढन देहाय बमोजिम गरिनेछ :–
(क)सुनको मूल्य समितिको सिफारिशमा नेपाल सरकारले निर्धारित गरिदिए बमोजिमको दरमा ।
(ख)चांदीको मूल्य समितिले मनासिव ठह¥याएको दरमा ।
(ग)विदेशी मुद्रा बैंकद्वारा निर्धारित विनिमय दरमा ।
(घ)नेपाल सरकारले निष्काशन गरेको ऋणपत्र, विदेशी धितोपत्र र विनिमेय अधिकारपत्र बजार दर हेरी समितिले मनासिव ठहराएको दरमा ।
(ङ)सिक्का अंकित दर (फेस भेल्यु) मा ।
(४) बैंकले आवश्यकता अनुसार बिभिन्न दरका बैंक नोट निष्काशन गर्नेछ । यसरी बैंक नोट निष्काशन गर्दा नोटमा देखिने चित्र, आकार र दर नेपाल सरकारको स्वीकृतिमा र नोटमा नदेखिने चित्र, आन्तरिक सुरक्षाको व्यवस्था, बैंक नोट छपाई गर्ने वस्तु तथा अन्य पदार्थ समितिले निर्णय गरे बमोजिम हुनेछ ।
(५) समितिको राय लिई नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी जुनसुकै दरको बैंक नोट कुनै तोकिएको ठाउँ वा अड्डामा बाहेक अन्यत्र नचल्ने गराउन सक्नेछ ।
(६) च्यातिएको, मेटिएको अथवा झुत्रिएको नोट बैंकले पुनः निष्काशन गर्ने छैन ।
(७) बैंकले नेपाल सरकारको स्वीकृति लिई जुनसुकै मूल्य, नाप, तौल, शुद्धता, डिजाइन र धातुको वा मिश्रण भएको धातुको सिक्का चलन चल्तीको निमित्त वा विशेष अवसरमा टक्सारमा टक्मरी गराई चलन चल्तीमा ल्याउन सक्नेछ । बैंकले आवश्यक देखेमा यस्तो सिक्का कुनै विदेशी टक्सारमा समेत टकमरी गराउन सक्नेछ ।
तर एकपटक स्वीकृति लिई टकमरी गराई सकेको सिक्कालाई पुनः टकमरी गराउन परेमा नेपाल सरकारको स्वीकृति लिनु पर्ने छैन ।
(८) बैंकले नेपाल सरकारको स्वीकृति लिई कुनै विदेशी सरकारले टकमरी गराउन पठाएको सिक्का टकमरी गर्न सक्नेछ ।
(९) बैंक स्थापना हुनु भन्दा अगाडि नेपाल सरकारबाट निष्काशन भएका नोट र बैंकबाट निष्काशन भएका बैंक नोटको तिरोभरो गर्ने जवाफदेही बैंकको हुनेछ ।
(१०) बैंकनोेट निष्काशन बापत सुरक्षणमा रहेको सम्पत्तिबाट उपदफा (९) बमोजिमको दायित्व बाहेक अरु दायित्व पूरा गरिने छैन ।
५३. बैंक नोट तथा सिक्का सर्वस्वीकार्य हुनेः बैंकद्वारा कानूनी ग्राह्य बनाई निष्काशन गरिएका बैंकनोट तथा सिक्का नेपाल …………. भित्र सबै किसिमको सार्वजनिक तथा व्यक्तिगत ऋण चुक्ता गर्न त्यस्तो नोट वा सिक्कामा अंकित रकम सम्मको निमित्त सर्बस्वीकार्य हुनेछ ।
५४. सिक्काको नाप, तौल र आकारः यस ऐन बमोजिम बैंकले निष्काशन गर्ने सिक्कामा अंकित हुने मूल्य, तिनको नाप, तौल, आकार र अन्य विशेषता समितिले तोके बमोजिम हुनेछ ।
५५. मुद्रा निष्काशन र सुरक्षाः बैंक नोट छाप्ने र टकमार्ने व्यवस्था गर्ने, जारी नगरिएको बैंक नोट र सिक्कालाई समुचित रुपमा राखी सुरक्षा प्रदान गर्ने र चलनचल्तीमा नरहेको पूरानो बैंक नोट वा सिक्का, प्लेट र डाईलाई सुरक्षित राख्ने वा नष्ट गर्ने सम्बन्धी व्यवस्था तोकिएबमोजिम हुनेछ ।
५६. मुद्राको सटही व्यवस्थाः बैंकले कुनै शुल्क वा दस्तुर नलिई नेपाल …………. भित्र कानूनी ग्राह्य हुने बैंक नोट वा सिक्कालाई समान मुल्यको एकै वा बिभिन्न दरको बैंक नोट वा सिक्कासंग सटही गरी दिनेछ ।
५७. झुत्रो वा खोटो मुद्राः (१) बैंकले झुत्रो मुद्रालाई खिच्ने, नष्ट गर्ने वा अन्य बैंक नोट वा सिक्कासंग सटही गरिदिन सक्नेछ ।
(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि बैंकले डिजाइन मेटिएको, च्यातिएको, बिकृत वा पचास प्रतिशत भन्दा बढी भाग नभएको बैंक नोट वा सिक्का सटही गर्न इन्कार गर्न सक्नेछ ।
(३) बैंकले उपदफा (१) बमोजिमको बैंक नोट वा सिक्काको धनीलाई तोकिएबमोजिम क्षतिपुर्ति दिई वा नदिई त्यस्ता बैंक नोट वा सिक्का खिच्न वा नष्ट गर्न सक्नेछ ।
(४) हराएको वा चोरिएको बैंक नोट वा सिक्काको धनीलाई बैंकबाट सट्टाभर्ना पाउने हक हुने छैन । बैंकले कुनै मुआब्जा नदिई बाहिरी स्वरुप परिवर्तन गरिएको वा खोटो सिक्का वा नक्कली नोट जफत गर्नसक्नेछ ।
स्पष्टीकरणः यस दफाको प्रयोजनको लागि “खोटो सिक्का” भन्नाले बैंकले निष्काशन गरेको सिक्काको नक्कल गरी टक मारेको, ढाली वा खोदी बनाएको नक्कली सिक्का वा बैंकबाट निष्काशन गरेको सिक्कालाई दुई वा दुई भन्दा बढी टुक्रा हुने गरी काटेको, फुटाएको वा सिक्कामा उल्लिखित अंक, अक्षर तथा चिन्ह मेटिएको सिक्का सम्झनु पर्छ ।
५८. मुद्राको स्टक र निष्काशन सम्बन्धी व्यवस्थाः मुद्राको स्टक र निष्काशन सम्बन्धी व्यवस्था तथा मुद्राको माग पूरा गर्न नियमित रुपमा बैंक नोट तथा सिक्काको आपुर्ति गर्ने कार्य बैंकले गर्नेछ ।
५९. जारी भएको मुद्राको हिसाब राख्नेः बैंकले चलन चल्तीमा रहेको कुल बैंक नोट ………… लाई आफनो हिसाबमा मौद्रिक दायित्वको रुपमा छुट्टै देखाउनु पर्नेछ । स्टकमा रहेको अथवा चलनचल्तीमा आई नसकेको बैंक नोट तथा सिक्का यस्तो दायित्व अन्तर्गत पर्ने छैन ।
६०. जारी गरिएको मुद्रा खिच्ने वा फिर्ता लिनेः (१) बैंकले नेपाल ……. भित्र चलनचल्तीमा रहेका बैंक नोट तथा सिक्का सोधभर्ना दिने गरी खिच्न वा फिर्ता लिन सक्नेछ । त्यसरी खिच्ने वा फिर्ता लिने बैंक नोट तथा सिक्का कति दिनभित्र बैंकको कुन कार्यालयमा सट्टाभर्नाका लागि पेश गर्ने भन्ने व्यहोरा स्पष्ट रुपमा किटान गरी बैंकले सार्वजनिक सूचना प्रकाशन र प्रसारण गर्नेछ ।
(२) दफा ५३ मा जुनसुकै कुरा उल्लेख गरिएको भए तापनि उपदफा (१) बमोजिम तोकिएको समय समाप्त भएपछि सट्टाभर्ना गर्नु पर्ने बैंक नोट तथा सिक्का कानूनी ग्राह्य हुने छैन ।
(३) बैंकले उपदफा (१) बमोजिम चलनचल्तीबाट खिचेका बैंक नोट तथा सिक्का तथा त्रुटीयुक्त मुद्रा तोकिए बमोजिम धुल्याउन, काट्न, फुटाउन वा अन्य कुनै पनि किसिमले नष्ट गर्न सक्नेछ ।
६१. प्रतिलिपि र जाली मुद्राः (१) कसैले पनि देहाय बमोजिमको कुनै काम कुरा गर्न, गराउन हुँदैनः–
(क)नेपाल ………….. भित्र चलनचल्तीमा रहेका कानूनी ग्राह्य बैंक नोट तथा सिक्का वा चेक वा भुक्तानी कार्डको जालसाजी वा किर्ते गरी वा रुप फेरी वा अन्य कुनै प्रकारले नक्कली मुद्रा बनाउन वा सो को प्रतिलिपि बनाउन वा सो सम्बन्धी कुनै कार्य गर्न वा त्यस्तो कुनै कार्यमा सघाउ पु¥याउन, वा
(ख)बैंक नोट वा सिक्का, चेक वा भुक्तानी कार्ड, नक्कली, झुत्रा, किर्ते वा जालसाजी गरी वा रुप फेरेर बनाएको हो भन्ने थाहा पाई पाई पनि त्यस्ता बैंक नोट वा सिक्का वा चेक वा भुक्तानी कार्ड कसैले आफूसंग राख्न, ओसार पसार गर्न वा जारी गर्न वा त्यस्तो कुनै कार्यमा सघाउ पु¥याउन, वा
(ग) बैंक नोट वा सिक्का, चेक वा भुक्तानी कार्ड, नक्कली, झुट्ठा, किर्ते वा जालसाजी वा रुप फेरेर बनाउनका लागि प्रयोग हुँदैछ भन्ने जानी जानी कुनै धातुको पाता, ढुंगा, कागज, डाई वा अन्य कुनै बस्तु वा पदार्थ कसैले आफनोे साथमा राख्न, उत्पादन गर्न वा ओसार पसार गर्न वा त्यस्तो कुनै कार्यमा सघाउ पु¥याउन ।
(२) नेपाली रुपैयाँमा अंकित मूल्यको बैंक नोट, सिक्का, चेक वा भुक्तानी कार्डको प्रतिलिपि उतार गर्दा र कुनै वस्तुको श्रृजना गर्दा त्यस्तो वस्तुको बनावट कुनै किसिमबाट बैंक नोट, सिक्का, चेक वा भुक्तानी कार्डसित मिल्न जाने भएमा सो गर्नु भन्दा पहिले बैंकको पूर्व स्वीकृति लिनु पर्नेछ ।
(३) बैंकले जाली नोट वा खोटो सिक्का वा नक्कली चेक वा भुक्तानी कार्डको निष्काशन रोक्ने सम्बन्धमा आवश्यक कदम चाल्न सक्नेछ । यस्तो कदम चाल्दा बैंकले आवश्यक आदेश, निर्देशन वा सूचना जारी गर्न सक्नेछ ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *